Dialect

 

 

Dialectverslag activiteiten tot december 2015

.

 

Doel:´t in sjtand houte, bevordere en beware van ´t dialect.
.
Op welke manneer?
.
Doeër publicasies:
-
In de lokale pers
-
´n ege periodiek
-
of ´n sjpesiale oetgave
.    
Doeër archivering:
-
verzamele van publicasies
-
sjpreëkwuërd/gezigkdes/oetdrukkinge verzamele
-
thema´s besjrieve zoeëwie bievuurbeeld: Ambachte, de familie, in en om de boet en wat me zich nog mieë zou kinne bedinke.
.    
Doeër vuurdrachte:
.  - Op aavroag houte vier vuurdrachte vuur groepe
.    
Doeër ongersjtuëning: Van angere vereniginge die get mit dialect dont, bievuurbeeld:
-
carnavalsvereniginge - à carnevalsgezit
    - à proclamasies
.       - à carnavalsmis
        - à leedjeskonkoer
.        
Vuur anger vereniginge wille vier natuurlik ooch waal get doeën
.
Van partecleëre en bedrieve, bievuurbeeld:
-
advertensies vertale (rondj de vasteloavend)
-
oetnuëdeginge vuur ´n 25 jaorige broelof, of ´n doeëdesjildje vertale
.    
Of:
Doeër dinger die vier os nog neet bedach hubbe, mer hoe angere os op wieze, gier bievuurbeeld. Gier kint kontakt opnumme via: Wiel Roeselers, Folkloriada 15, 6441 DW Brunssum. Tel. 085 8781074. E-mail : dialect@heemkundebrunssum.nl



Regelmoatig presentere vieër os “Bie Wieze Van Sjpreëke”, in 1brunssum.

Vier nuëdige jieëderee oet om hie aan deel te numme. Doer ´n sjtukske te sjrieve en noa onge sjtond e-mail adres te sjikke, of om ´ns langs te komme op een van os oavende; de 2e moandig van de moand om 20.00 oer in de vuurmalige Mariasjoeël teëgenuëver 't polisieburo in Broenssem.

 

Eerdere dialectbijdragen:

2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
                     
Januari
 
Februari
 
Maart
 
April
 
 
Mei
 
 
Juni
 
Juli
 
 
Augustus
   
September
 
 
Oktober
 
 
November
 
   
December
 
 

 

Klik HIER voor "De mijnwerker en zijn werkomgeving".

Dialectbijdrage januari 2016
.

Al-aaf
Op Inne dusj zitte
In de hook van de café
Inne kloon en ‘ne indiaan
Oetgeblus neëve ee
Dreuvig, melancholiesj
De sjmienk verzjwit
Trikt vermeuijde sjpeur
Uëver ’t gezicht
’t Inj van drie dul daag
Bie hun is ’t biste draaf
De aafmarsj vuur de prins
Ze winke heuëm ’n meug al-aaf

Wiel Roeselers.


Anger gezègkdes - 04
• Eene dae good huuërt ka toch een doof noeët zin.
• Mèt gòw zökke aa kan me toch eene erme sjtank berves zin.
• Me hooft neet krank te zin òm de vot noagedraage te krieege.
• Me hoof neet van een hoon te zin om ee sjnoeëterkuuke te zin.
• Ooch zjwarte luuj kènne garlverf krieëge.
• Me hoof neet noa de kirk te goa òm zich aan de duuvel te biechte.
• Me hoof gene voeëgel te zin òm aesterooge te höbbe.
• Eene sjlaag in ee fietseraad is neet zoeë erg e seen sjlaag in ‘t koffer.
• Me kan baeter op d’r loekkas hòwwe es dat me de klink sjleet.

Lej Dohmen.


Carnaval
Mit carnaval breëk ich oet
Da houd ich ‘t neet mieë vol in de boet
’t blood kruup woeë ’t neet goan kin
En hub weer gooie zin
Vieër houte de traditie in ieëre
En goan drie daag carnaval vieëre
Da make vieër sjpas en plezeer
Mit ee sjnepske en good glaas beer
Vieër hoale alles va d’r sjtal
Vuur de auw wiever bal
Driej daag op nul os verstandj
Alle zurg zitte vieër a de kantj
Went de daag da zin vuuerbiej
Zin vieër ooch weer bliej
Went alles weer achter os lik
Veult es of nuuj blood i-mich zit
En mit ee vusjke sjlete vieër aaf
Bis volgend joar alaaf
Esjgoonsdich is alles weer gedoa
Es ich mit ee esjekruutske op heem a goa

Jan van Haaf †.


Meëdje
Ze sjton a gen tieëk
Sjiek age-doa
’t Is vasteloavend en ze keek
En lachde i heurzelf
Noe konne ze mich zieë
Allenuj die mansluj hei

De mansluj kieke zich de oge oet
Ze zjwitde ee bietje
Ze woar get opgedrieëd
Ze sjtong doa al ’n tiedje
I Heur kot klidje
Ginne keel houw koeraasj heur
Get te vroage

Jan Halmans


Vasteloavend is..
Vasteloavend is mit al zien bontje kluëre wie inne reëgeboag,
Of luuj dat ooch waal allemoal ziën is meestal de groëte vroag!
Vasteloavend is vaak beëter wie ´n medicien,
´t verzach in jiëder geval de groeëtste pien!
Vasteloavend hilt dich inne sjpegel vuur,
´t gieëf doa mit de luuj een realiteitskuur.
Vasteloavend liet dich vergeëte de alledaagse sjleur,
En zurgt doa mit vaak vuur een good humeur!

Ron Logister.


‘t Sjpasorkest
In ’t groeëte sjpasorkest
Deed jieëkeree zien best
’t weeët gezónge en gesjprónge
durch de ouwe en de jonge
en gebloase oet volle bros
alle remme gunt dan los
Tante Net blieëst klarinet
en nónk Toon blieëst saxofoon

Zoeë trekke ze dan durch sjtroate
óm zich uëveral huure te loate
Vanaaf de elfde van d’r elfde
al joare lank ’t zelfde
En jieëkeree zingt mit
en rammelt mit zien koenstgebit
’t Marie blieëst vuur de sjpas
op de groeëte dieke bas

Zoë bloase dan de groeëte
en och de klinge poete
versjil weeët neet gemak
’t weeëd zich dan bijeen gepak
en zoeë bloase Winkbule
Same mit de Kirkule
En dunt ze allemoal hun best
In ’t groeëte sjpasorkest

Zoë huit d’r Tom
de dieke trom
Trekt d’r Sjuul
aa d’r kwetsjbuul
Sjpieëlt Sjanet
op trómpet
Bloase Meute
op de fleute
ing Marot
blieëst fagot
Hat jieëkeree zien instrument
en allenui zint ze kontent

zónger moeziek geen carnaval
ging zitzung en ging prinsebal
en Tempeleer of Rouweleer
en Marot of Cassinot,
ze dunt allemoal hun bes
in ’t groeëte sjpasorkes

Thei Janssen †

De mijnwerker en zijn werkomgeving
.
 

De bedoeling van het onderstaande verhaal is: het bewaren van dialectwoorden van verdwenen of verdwijnende beroepen. De pretentie compleet te zijn is totaal niet aanwezig

Het bevat 4 hoofdstukken:

1. De mijnwerker D’r koelpiet.

2. Hoe wordt je mijnwerker? Wie weeët me noen koelpiet?

3. Ventilatie en stofbestrijding. Bewettere en sjtub-besjtrieïng.

4. De productie. Wie weeëde koale gemak?

Sjir Reinartz. Heemkundevereniging Brunssum. Werkgroep Dialect.

 

Hoofdstuk 1.

De mijnwerker. D’r Koelpiet.

Als hij, de eerste dag van de week , naar zijn werk gaat neemt hij zijn werkkleding mee; gebundeld in blauw / grijs geblokte handdoek, d’r pungel. Verder zijn er zijn boterhammen (in krantenpapier gewikkeld), de doebele, plus koffie of thee in een blikken of aluminium fles, de koffie-poel of d’r bleëk, en een zakhorloge in een beschermende kast met ’n venster, de oeër. Aangekomen neemt hij als eerste bij de penningcontrôle z’n penning in ontvangst; een metalen schijf, die per dienst. een andere vorm heeft. B.v. ochtenddienst: rond, middagdienst: vierkant, nachtdienst: driehoekig. Daarop staat zijn werknummer, zeg maar sofi-nummer binnen het bedrijf. Dat bedrijf betreedt hij via de loonhal. Als er iets te regelen valt, meldt hij zich bij zijn opzichter, die een loket heeft aan die loonhal.

Vervolgens gaat hij naar het kleed / badlokaal. de kouw of wesj. Hij heeft daar een eigen kleerhaak, d’r hoak, die hij aan een ketting omhoog kan hijsen en afsluiten, hangt zijn burgerkleding daaraan, knoopt zijn handdoek erom heen, trekt zijn werkkleren, pungel aan, steekt de doebele en bleëk in de zakken van z’n jasje, zet de veiligheidshelm, de patsj, of hood op z’n hoofd en trekt de kleerhaak omhoog. D’r Pungel besjteed oet de koelsjoon mit sjtoale naas , zukke, u zjweethumme va zjwatte tricot, u molton heëmd, in boks, u jeske en inne drei-heukige hausdook. Dat zijn dus : werkschoenen met ’n stalen neus, sokken, een tricot T-shirt, een molton hemd met lange mouwen, een broek en een halsdoek. Menigeen had in zijn jas een rode zakdoek en een rolletje pruimtabak; d’r sjiek. (i gen moel teëge d’r stub).

Vervolgens haalt hij in de lampenkamer, lampisterie of lampeboeët, (foto) zijn lamp (met z’n werknummer) en gaat daarna bij z’n collega’s, koempels, staan die in dezelfde afdeling werken.

Afdelingsgewijs dalen ze af door de schacht, aafvare doer d’r sjach, nadat ze hun penning inleverden. De lift d’r kurf of de koeëj heeft 4 verdiepingen, waaronder een kabel hangt, ’t sjlodderzeel, om voor het evenwicht van het geheel te zorgen. Als boven de witte instappen, doen beneden de zjwatte hetzelfde. (Ondergronds groet men elkaar met de woorden Glück Auf – wat zoveel betekent als ”kom heelhuids boven”- waarbij de witte als eerste deze groet uitspreken) De witte zijn degenen die aan hun dienst, sjiech, beginnen en de zwarten hebben die beëindigd.

Ondergronds loopt de hele afdelingsbezetting naar het werkpunt; bij grotere afstanden met een personentreintje. In enkele gevallen wordt een fiets gebruikt, waarop maximaal 6 personen passen. (Op het spoor van de treinen rolt een lorrie, die door 2 naast elkaar zittende fietsers wordt aangedreven. Ervoor en erachter 2 passagiers).

In de (produktie)afdeling aangekomen, maakt de opzichter met de ploegbaas de indeling. Iedereen weet dan wat en waar hij z’n werk zal doen. Halverwege de dienst, de sjiech, wordt de productie gestopt, om in 20 minuten pauze de doebele op te eten; het boetere.

Einde dienst, de sjiech is òm, terug naar de schacht, penning in ontvangst nemen, met de lift naar boven, oetvare, badlokaal, pungel uittrekken, zeep van d’r hoak nemen en dan onder de douche, de broes, waar men elkaars rug zeept en wast, ’t poekele. Schone kleren van de hoak, vuile kleren op de haak (met de broekriem gebundeld) en via de loonhal naar buiten. Dan de penning inleveren bij de penningcontrôle. Hiermee is de cirkel rond.

Wordt de penning niet ingeleverd, dan is er een probleem. De man kan ondergronds vermist zijn geraakt…… en dan breekt zo’n beetje de hel los. Als je vergeten hebt je penning in te leveren, worden je de levieten gelezen (je krijgt een uitbrander die je nooit meer vergeet) en krijg je een boete aan de broek. Doe je nooit meer. Als door omstandigheden moest worden overgewerkt, gebeurde dat in een portie van 2 uur. Dat is een kwart van 8 uur en heette vieëdele. Per week was maximaal 4 uur overwerk toegestaan en per maand was dat 16 uur. Voordat je op de fiets of in de bus stapte ging je in de milkboeët of milkskamer, (een kiosk in de buurt van de hoofdingang) een flink glas melk drinken, omdat dat verondersteld werd gezond te zijn en het ontstaan van stoflongen, sjtublònge, tegen te gaan. Bovendien kon je daar ook nog een rolletje sjiek, pruimtabak kopen. Bij ziekte meldde je bij de verzekeringsarts (d’r controlerende) die beoordeelde in hoeverre er sprake was van gehele of beperkte arbeidsgeschiktheid. Behandelen deed hij nooit. Ben je ziek, dan has te d’r sjien. Kom je niet opdagen (willekeurig verzuim) dan maak je ‘n boemelsjieg ofwel ’n blauwe.

Hoofdstuk 2.

Hoe wordt je mijnwerker? Wie weeët me noen koelpiet?

Als je na de lagere school besluit in de mijn te gaan werken, wordt je na een summiere medische keuring , toegelaten tot de OVS, de Ondergrondse Vak School. Dit is een 3-jarige opleiding. Het 1e jaar kreeg je 75% les en 25% sport. Het 2e jaar ging je 1 dag ondergronds met de “mijnvader” in een groep van 6; de 75 –25 % verdeling bleef verder gehandhaafd. (De mijnvader is een ervaren mijnwerker met de eigenschappen van een jeugdleider). In de bovengrondse leermijn kreeg de OVS-er geleerd te werken met verschillende soorten ondersteuning. Ook werd je bijgebracht hoe een transporteurketting of transportband hersteld moest worden. In het 3e jaar ging je meer dagen ondergronds en was de lestijd hoofdzakelijk gevuld met sport. De lessen omvaten o.a. Nederlands, rekenen, zwemmen, zingen en vaardigheden met hout en touw zoals dat bij de verkenners gebruik was en nog steeds is. De dag werd ook begonnen in verkennersstijl: In carré rond de vlaggenmast en de 10 OVS-geboden opzeggen.

Had je deze opleiding succesvol afgesloten en was je minimaal 16 jaar oud, ging je naar het ondergrondse bedrijf.

Normaal gespsproken betekende dit dat je groeide van hulpsleper naar houwer. De beloning groeide met je ervaring. Dit hield dat er geregistreerd werd hoe veel diensten je een werkzaamheid had uitgevoerd, waarna een volgende loongroep werd behaald. Maat van alles was het houwersloon, dat als 100% gold. Als hulphouwer 97 % volgde je de houwercursus, die na de dienst gegeven werd. Hij werd afgesloten met een theorie- en een praktijkexamen. De loonopbouw zag er als volgt uit: (in mijn geheugen)

Funktie: Loon:

Hulpsleper 70 – 72 – 75% Hulpsjlepper
Sleper 80 – 85% Sjlepper
Hulphouwer 90 –92 – 97% Hulphuier na een houwercursus werd je
Houwer 100% Huier
Hulpploegbaas 105% Hulpsjutelbaas
Ploegbaas/ posthouwer 115% Sjutelbaas
Schiethouwer 110% Sjeethuier
Meesterhouwer Meesterhuier,
hij behoorde tot het toezichthoudend personeel, dat wel de vereiste vaardigheden bezat maar niet de gewenste opleiding had gevolgd. Voor de mijnbouw was dat de mijnschool die een opleiding op HBO-niveau verzorgde, gedurende 4 jaar. Ook hier de eerste 2 jaar 3dagen praktijk en 2 dagen school, de laatste 2 jaar 2 dagen praktijk en 3 dagen school. Nadat je daar geslaagd was volgde een proefjaar, gevolgd door de aanstelling tot hulpopzichter en was je sjtieger. Daarna kon je promoties maken.

Opzichter Sjtieger
Afdelingsopzichter Daag-sjtieger
Chefopzichter of meesteropzichter Vaar-sjtieger
Hoofdopzichter Ober-sjtieger
Inspecteur Insjpektor
Chef ondergronds bedrijf Sjob

Het was dus alles bij elkaar een organisatie die strak en helder in elkaar zat .

In de pijler, dat is de plaats waar de kolen los gemaakt wen, worden de volgende hand-gereedschappen gebruikt:


Afbouwhamer mit pin puntbeitel lòf- en watersjloeg
Koale-sjup schep sjuppesjtieël
Hamer 1,5 kg vuisthamer voeshammer
Hak, kruutshak houweel mit kòtte of lange sjtieël
Kretzer krabber 3-ekkige eërpels-huëger
Zeëg beugelzaag sjròmp-iezer
Biel bijl
Mòttek 5 kg zware hamer vuural bie ’t rove

Hoofdstuk 3.

Ventilatie en stof bestrijding. Bewettere en sjtub-besjtrieïng.

In onze regio liggen de kolenlagen die in het Carboon gevormd zijn, onder zachte sedimenten, die wij het dekterrein noemen. Door die zachte laag worden verticale kokers gemaakt, die als lift-kokers gebruikt worden. Dit zijn de schachten.

Als 2 schachten door het dekterrein en in het Carboongesteente zijn afgediept, worden ze in een geschikte gesteentelaag met elkaar verbonden. Door een ventilator wordt ventilatie mogelijk.

Rond de schacht worden in het gesteente metershoge en metersbrede hallen aangelegd. Dit is een Verdieping, die genoemd wordt naar de diepte waar hij ligt. De 430. Hier moeten alle mensen, materialen, stenen, kolen en ventilatielucht passeren. Om de kolenlagen te bereiken worden steengangen, inne kweersjlag, zodanig gepositioneerd dat ze zoveel mogelijk kolenlagen doorsnijden. Het zijn de hoofdwegen. (In vroeger tijden werden er zo goed als geen steengangen gedreven; toen werd de grondgalerij als hoofdweg gekozen. De zoal-baan met daarin een verdiepte waterafvoergoot de zouw. De grondgalerij volgt de kolenlaag en blijft nagenoeg horizontaal; hij volgt de hoogtelijn en is daardoor altijd kronkelend.).

Galerijen zijn tunnels in de kolenlaag en het erop liggende gesteente. De hoogte is 2 meter.

Hoe een galerij (of steengang) gedreven wordt zien we in het volgende hoofdstuk.

Een productiepijler ligt altijd tussen 2 galerijen.

Ventilatie. Ventielere of bewettere.

Alle lucht moet door de 2 schachten. Op één van beide staat een ventilator die per uur duizenden m3 lucht uit de mijn zuigt. Door de andere schacht gaat die hoeveelheid naar beneden. Aangezien erop verschillend verdiepingen geproduceerd wordt moet de lucht in het gangenstelsel verdeeld worden:door luchtdeuren. Wetter-duëre of lòf-duëre. Je zou ze kunnen beschouwen als de wissels op een enorm rangeerterrein met meerdere verdiepingen.

Het is een doolhof!!

Behalve voor de ademhaling van de bezetting, moet ze zorgen voor verdunning van eventueel mijngas en afvoeren van warmte. Bijzondere voorzieningen zijn er nodig op die plaatsen waar een gang gemaakt, gedriëve, wordt. In de gang waar doorstromende lucht is wordt een hulpventilator gehangen, die door kokers, lotte, lucht naar het front blaast. In doodlopende gangen van maximaal een paar meter wordt geventileerd met een pneumatische venturie, ing duus. Controle op mijngas vond plaats door daartoe opgeleide en bevoegde personen m.b.v. de benzinelamp, de benzienslamp. Veelal was dat de schiethouwer of de opzichter.

Wat doen zij? Aafluchte. Constateren zij een te hoog percentage mijngas, dan spreken ze van diekke lof, leggen de werkzaamheden stil en zorgen voor extra ventilatie.

Stofbestrijding. Sjtub-besjtrieïng.

Vond plaats m.b.v. water.

Bij het aanleggen, drieve, van een tunnel worden in het gesteente gaten geboord met een pneumatische boorhamer, voorzien van een holle boorstang. Het water stroomt uit een opening die vlak bij de beitel geplaatst is. Samen met het boorgruis komt het door het gat naar buiten. De door springstof losgeschoten massa, d’r afsjlaag, wordt nat gespoten om het stof te binden.

In de pijler waar de kolen met de afbouwhamer “gemaakt” worden, d’r handpijler, zijn deze hamers voorzien van een sproeier. Waar de kwaliteit van het gesteente boven de kolenlaag , ’t daak, dat toelaat wordt geïnjecteerd. In de kolenlaag wordt een gat van zo’n 1,50 m. diepte geboord, (ruim de breedte van ’t pandj) waarin een holle stang geplaatst wordt, waardoor we water persen, totdat dit er aan de voorkant weer uit komt. De houwer bepaalt waar het volgende gat komt.

In de ploegpijler, d’r ploogpijler of sjaafpijler, zijn op de transporteur sproeiers geplaatst met een onderlinge afstand van 3 meter. De houwer heeft zijn persoonlijk stofmasker sjtupmasker ter beschikking , dat elke dag onderhoud krijgt, zoals zijn lamp in de lampeboeët.

Transport.

Kolen en stenen worden met transportbanden vervoerd tot op de plek waar ze in een wagen vallen. Op alle plekken waar het ene band z’n lading op het volgende band dropt, zijn watersproeiers geplaatst, als daar tenminste een bedieningsman aanwezig is.

Hoofdstuk 4.

De productie. Wie weeëde koale gemak?

De productie vindt plaats in de pijler en die ligt tussen 2 galerijen.

Hoe maak je een galerij? (geldt ook voor een steengang). Kortweg: Gaten boren, daar springstof in plaatsen, schieten, zaak wegruimen, ondersteuning plaatsen en dat alsmaar herhalen. Dat doe je met een ploeg van 4 man. De leider is de schiethouwer, d’r sjeethuier.

Je moet wel in een rechte lijn blijven. Daartoe heeft de mijnmeter 3 vaste punten bepaald. Hang er een schietlood aan en als je daarlangs kijkt heb je een rechte lijn. De laser-straal werd nog niet toegepast.

De gaten boren we met een zware pneumatische boorhamer(die op een zuil geplaatst wordt). Daarin stoppen we met de houten laadsjtek de springstofpatronen. In de laatste patroon plaatsen we de genummerde – tijdvertraagde - elektrische ontsteker. Tenslotte sluiten we het gat af met een leempatroon. (Die is later vervangen door een plastic patroon, gevuld met gekleurd water: niet drinken)

Het bezette is klaar. De sjeethuier gaat nu met z’n benzienlamp aafluchte: controleren op mijngas. De ontstekers worden met elkaar verbonden. Op veilige afstand wordt het elektrische schietapparaat aangesloten. De sjeethuier controleert de weerstand in het circuit, roept -’t brent - en drukt af….BOEM en daar ligt d’r aafslaag. Als rook en stof verdwenen zijn wordt weer aafgeluch.

Nu gaan we bouwen = ondersteunen. (Alle bouwwerk, ook in de pijler, staat bergsjlaag, d.w.z. de stijl staat haaks op het dak, dus alleen loodrecht, als het dak horizontaal ligt). Aan het bestaande bouwwerk hangen 2 st. DIN-12 balken, de vuursjpansjinne, elk in 3 st vuursjpanheuk. We schuiven de balken naar voren, leggen er 2 st kappen op, lengte 2,40 m, leggen die op de juiste plek m.b.v. de mijnmetersrichting: V’r trekke de sjtondj doer. Vervolgens gaan die kappen verpakken, d.w.z. we leggen er steenknuppels op om de ruimte daarboven vullen met steenbrokken. We hebben nu een veilig dak boven ons hoofd en werken d’r aafslaag weg; hetzij mechanisch of met de schep. Daarna plaatsen we onder elke kap links en rechts een sjtiel , lengte 2,20 m, die in een buungaat ofwel buunloak staat. Dat is een gat van 3 à 4 cm. in de vloer. Naar binnen drukken van de stijl wordt hiermee bemoeilijkt. Ook de stijlen worden verpakt. D’r sjtoos is dan kloar.

Wordt later door druk de galerij misvormd dan gaan we nabreken, noabreeëke, als we het dak weer op hoogte brengen. We spreken van zinke of sjtokke als we de naar binnen gedrukte vloer op het gewenste niveau brengen.

De pijler.

Tussen 2 galerijen, die zo’n 2 m. hoog zijn, op ‘n onderlinge afstand van 100 tot 200 meter liggen, wordt een verbinding gemaakt, die alleen in de kolenlaag zit; een doortocht, d’r durchsjlaag.

Daarin wordt later het definitieve transportmiddel en ondersteuningsmateriaal gebracht. De onderste galerij wordt voorzien van afvoerbanden, de aafveur-galerie, en de bovenste gaat dienen als toevoer-galerie. De productie kan beginnen.

De pijler heeft een ontwikkeling doorgemaakt, die samenhing met het verbeteren van de ondersteuning, de transportmiddelen en de gereedschappen. Na de handpijler kregen we de mechanische pijler. Later meer hierover.

De ondersteuning bestond in het begin uit dennenhout. (dat kraakt als het kapot gaat en geeft daarmee een waarschuwing; eikenhout knalt in elkaar). Als paal ,d’r sjtiel, wordt de stam gebruikt; hij ondersteunt ’t plat, dat is een in de lengte gedeelde stam. Van plat naar plat worden plankjes gelegd, ’t bretje of plenkske of kophoot of sjpits. Als de stijl, d’r sjtiel net iets te kort is, leg daaronder een stukje plat, deze klos heet knutsj. Om kleine oneffenheden in ’t daak op te vullen, zodat het toch door de ondersteuning gedragen wordt, plaatsen we daar een stukje van ’t bretje; vergelijkbaar met d’r knutsj. Omdat die 15 cm lange plankjes met 20st. aan een draad geregen werden en daardoor op een kleine accordeon leken, noemde men dat inne moënika mit 20 toetse.

Daarna werd de ijzeren stijl ontwikkeld. Dat is een holle koker waarin een kleinere koker of een profiel kan schuiven ( luciferdoosje). Meestal wordt de zaak vastgezet met een wig-constructie, ’t sjlot. Hier zorgt wrijving voor weerstand maar laat ook toe dat de stijl kan krimpen zonder meteen de geest te geven. Deze sjtiel heeft het voordeel dat je hem herhaaldelijk kan hergebruiken, maar heeft toch als nadeel dat hij een beperkt hoogteverschil kan overbruggen. Als hij te kort blijkt kun hem aan de onderkant voorzien van een verlengstuk (10-15-20cm) ’t veutje.

Daarna wordt de wrijvingstijl ververvangen door de hydraulische uitvoering, denk aan de autokrik. Daarnaast bestaan er systemen waarbij een pomp buiten de pijler de vloeistof op druk levert door een centrale hoge-druk slang. Tenslotte wordt een set van 4 hydraulische

stijlen met bijbehorende “platten” als één eenheid van 2 koppels aan die centrale hoge-druk slang gekoppeld. En dan spreken we van ’t wandelend bouwwerk. Je laat de 2 achter elkaar staande stijlen aan de linkerkant zakken, schuift ze met de aangebouwde cylinder naar voren en pompt de stijlen weer omhoog. De volgende stap doe je met het rechtse koppel. Het is duidelijk ,dat achter deze constructie de zaak instort; we spreken van een breukpijler. Het instortende deel heet oude man ofwel d’r ouwe. Daarmee is ook het ontstaan van mijnschade duidelijk.

Om mijnschade te beperken wordt d’r ouwe gevuld met stenen uit de kolen-wasserij. Ze zijn ongeveer zo groot als een walnoot. Ze worden er met perslucht via buizen ingeblazen. D’r bloaspijler. Als afscheiding van het te vullen pandj, spijkeren we op houten sjtielen, ’t bloaspapier. Dit is 120grams papier met een dunne asfalt-coating dat op een versterking van kippengaas geplakt is.

De pijler ontwikkelde zich synchroon met de ondersteuning en de transportmiddelen.

Er wordt over de hele pijlerlengte een strook kolen weggehaald. De strookbreedte,

‘t pandj, wordt bepaald door de lengte van de kappen; dat zijn de ijzeren of aluminium opvolgers van de platten.

De schudgoot, d’r roetsjtoer, wordt opgevolgd door de kettingtransporteur.

In het begin moet d’r roetsjetoer, geheel gedemonteerd worden en in het nieuwe pand weer opgebouwd, ’t omlegke. Dat geldt ook voor de leidingen voor water en perslucht.

De omlegpijler. Dit karwei was voor de nachtdienst. Elektrische verlichting is er nog niet.

Als later de draagkracht van de stijlen en kappen dusdanig verbeterd is, dat een stijlenvrij front mogelijk wordt en de roetsjetoer vervangen is door de kettingtransporteur, verdwijnt de omlegkpijler en komt de schuifpijler d’r sjuufpijler tot ontwikkeling. Met pneumatisch cilinders schuiven we de transporteur in het nieuwe pand en plaatsen daarna de stijlen onder de kappen. We praten nog steeds over handpijlers.

De volgende stap betreft het mechaniseren van de productie. De houwer, d’r huier, die met z’n afbouwhamer en koalesjup tussen het kolenfront en de transporteur zit, moet achter die transporteur komen en zich uitsluitend bezighouden met de ondersteuning.

De kolenschaaf, d’r ploog, wordt ingezet. Na veel experimenteren komen enige varianten van hetzelfde principe in productie. Tegen de transporteur wordt aan de koolkant een geleidingsbuis gezet. Daarop een flinke brok ijzer, waarop beitels geplaatst worden en bovendien een geleidingsplaat onder de transporteur heeft, om kantelen te voorkomen.

M.b.v. een ketting (soms een kabel) trek je d’r ploog op en neer langs het kolenfront. De bediening is in handen van de schaafmachinist ook wel knoepe-huier genoemd. De schaaf dropt de losgewerkte kolen in de transporteur. Als nu elke 4,5 m. een cylinder, hydraulisch of pneumatisch, de transporteur naar voren duwt is productie verzekerd.

Soms werden 3 of 4 kleine schaven in de ketting gehangen: productie op meerdere plekken tegelijkertijd bij een slechte dakkwaliteit. Dat werd de multi-schaaf genoemd.

De houwer is nu verhuisd; hij haalt de laatste rij stijlen en kappen weg, ‘t rove en plaatst die aan de voorkant bij, als de schaaf zijn werk gedaan heeft. Het voert hier te ver om te praten over korte zaagtand, lange zaagtand, dubbele en enkele zaagtand, het had te maken met de kwaliteit van het dak.

Als daarna het wandelend bouwwerk in d’r ploogpijler toegepast wordt zijn we toe aan wat genoemd wordt : de volmechanische pijler waar de houwer nog steeds nadrukkelijk aanwezig is.

Bij zo’n mechanische pijler komen er nogal wat krachten op de transporteur, die geleverd worden door electro-motoren.(die ruimte nodig hebben). Op de overgang van pijler naar galerij maken we die ruimte en noemen het d’r sjtal. Hier ligt ook de afgeschoorde balk, die voorkomen moet dat de transporteur, met alles wat eraan hangt, naar de galerij in schuift, maar die het tegelijkertijd mogelijk moet maken dat de hele handel naar voren gedrukt kan worden.

Nog enkele losse woorden:

Vuurtrek = de eerste kooi met personenvervoer voor mensen uit nat werk.

Pierewiet = schroefvijzel, hulpmiddel om de ijzeren kap tijdelijk te stutten.

Sjtiele-teller = telt het ondersteunings-materiaal; verlies is doodzonde.

Kerf = begin van het ontkolen van het pand. Handpijler.

Mees = uitholling in de kop van een houten stijl; nest voor ’t plat.

Zimpel = doorlopend stukje van de pijler, naast de galerij.

Klok = versteende boomstam in ’t daak, kan plotseling vallen:gevaarlijk

Sjpreits = schoor.

Sjtee-knuppel = rondhout om steenvulling achter de galerijstijlen te fixeren.

Sjtee-huier = gespecialiseerde houwer die uitsluitend in steengangen werkt.

Sjach-huier = gespecialiseerde houwer die in schacht werkt: onderhoud/vervoer

Kiebel = poepton, staat (bijna) alleen in ’n steengang.

Kiebelmeester = hij wisselt de kiebel en verzorgt de bijbehorend voorraad ongebluste kalk.

Vaarsjtek = “wandelstok” met ijzeren kruk (hamertje + bijltje) om de kwaliteit van het dak resp. het hout te controleren. Tevens dagelijks statussymbool voor de hogere rangen toezichthouders (vaarsjtieger en hoger) als gediplomeerd mijnbouwkundige. De Vaarsjtek kreeg je pas nadat je Vaarsjtieger geworden was. Alleen een Vaarsjtieger en hogere rangen toezichthouders (meesteropzichter, hoofdopzichter, inspecteur en chef ondergrondsbedrijf) mochten deze Vaarstek dragen.

Sjtiegerstek = “wandelstok” met hamertje en puntbeitel. Bij de Staatsmijnen kreeg hij, die de mijnschool succesvol afsloot, een Sjtiegerstek als toegift bij zijn diploma. De Sjtiegerstek had een puntbeitel aan een kant en een hamertje aan de andere kant. Op de verbinding van het hamergedeelte en de puntbeitel stond de naam van de geslaagde Sjtieger (ondergronds opzichter).

 
 
Copyright © Heemkundevereniging Brunssum 2006 - 2016
Deze website werd verzorgd door: Ron Slangen GRAPHX